Cách viết chữ Hán từ đầu: nét, bộ thủ và thứ tự nét

Chữ Hán được tạo thành từ cái gì

Một chữ Hán không phải hình vẽ phải học thuộc, mà là công trình lắp ghép ba tầng. Tầng dưới cùng là nét - những vạch đơn như ngang, sổ, phẩy, mác. Tầng giữa là bộ thủ: vài nét gom lại thành một mảnh có nghĩa, ví dụ 氵 gợi nước hay 讠 gợi lời nói. Tầng trên cùng là chữ, do một hoặc vài bộ thủ ghép lại.

Hiểu ba tầng này đổi hẳn cách học. Chữ 请 (qǐng, "mời") thoạt nhìn là mười nét rối; nhìn theo tầng thì chỉ là bộ 讠 (lời nói) đứng cạnh 青 (thanh) - lời nói lịch sự, nên nghĩa là "mời". Người học thuộc lòng phải nhớ mười nét rời rạc, người nhìn ra bộ thủ chỉ cần nhớ hai mảnh.

Vì vậy trình tự đúng là: nét trước, thứ tự nét ngay sau, rồi mới tới bộ thủ. Bỏ qua tầng nào thì tầng trên cũng lung lay.

Tám nét cơ bản

Chữ Hán hiện đại quy về 8 nét cơ bản. Thuộc 8 nét này là đọc được "công thức" của mọi chữ, kể cả chữ chưa gặp bao giờ.

Từ 8 nét gốc sinh ra các nét ghép - hai nét nối liền viết trong một lần hạ bút, ví dụ nét gập-móc trong 也. Chúng vẫn tính là một nét khi đếm, nên nắm nét gốc trước rồi nét ghép tự vào theo.

Thứ tự nét: tám quy tắc

Thứ tự nét (bút thuận) không phải phép lịch sự với người xưa. Viết đúng thứ tự thì chữ tự cân, viết nhanh không méo, và quan trọng hơn: mọi từ điển tra theo nét, mọi bàn phím viết tay đều nhận dạng dựa trên thứ tự này. Viết sai thứ tự thì máy đoán sai chữ.

Hai quy tắc hay bị nhầm nhất là "vào nhà trước, đóng cửa sau" và "nét bao đáy viết sau cùng". Với 国, bạn viết ba cạnh của khung 口, viết ruột 玉 bên trong, rồi mới đóng cạnh đáy. Với 这, bộ 辶 ở dưới luôn viết cuối cùng dù nó nằm bên trái.

Bộ thủ - học chữ theo họ

Bộ thủ là mảnh có nghĩa lặp lại trong nhiều chữ. Hệ thống truyền thống có 214 bộ thủ Khang Hy, nhưng thực tế không cần thuộc hết ngay: khoảng 20 bộ thông dụng đã phủ phần lớn chữ trong HSK 1-3.

Giá trị của bộ thủ là đoán nghĩa. Thấy 氵 thì chữ nhiều khả năng liên quan tới nước (江 sông, 河 sông, 海 biển). Thấy 讠 thì liên quan tới lời nói (说 nói, 请 mời, 语 ngôn ngữ). Bạn không đoán đúng 100%, nhưng đoán đúng hướng đủ để nhớ lâu hơn hẳn.

Bộ thủ cũng là cách gom chữ thành cụm để học. Thay vì học 20 chữ rời rạc, học 20 chữ cùng bộ 氵 trong một buổi - chúng tự nhắc nhau.

Âm Hán-Việt: lợi thế người Việt không dùng thì phí

Đây là chỗ người học Việt Nam đi nhanh hơn người học nước khác, và cũng là chỗ hầu hết tài liệu bỏ qua.

Khoảng 60-70% từ vựng tiếng Việt có gốc Hán, đọc theo âm Hán-Việt. Chữ 学 đọc là "học", 生 là "sinh" - ghép lại 学生 là "học sinh", đúng nghĩa, không cần học thuộc gì thêm. 大 là "đại", 学 là "học", 大学 là "đại học". Một người Anh học 大学 phải nhớ một từ mới hoàn toàn; bạn thì chỉ cần nhận ra từ đã biết cả đời.

Cạm bẫy: âm Hán-Việt cho bạn nghĩa, không cho bạn cách đọc. 学 đọc là xué, không phải "học"; đọc theo âm Hán-Việt khi nói là sai. Và một số từ đã trôi nghĩa - 困难 là "khốn nạn" theo âm nhưng nghĩa tiếng Trung là "khó khăn", hoàn toàn không mang nghĩa xấu như tiếng Việt hiện đại. Dùng âm Hán-Việt làm cầu để nhớ, đừng dùng làm từ điển.

Lỗi thường gặp khi mới tập viết

Vẽ chữ thay vì viết chữ. Nhìn mẫu rồi tô lại từng vạch theo thứ tự tuỳ ý. Chữ trông giống nhưng không vào tay, và tuần sau viết lại là quên.

Bỏ qua thứ tự nét vì "trông vẫn giống". Đây là món nợ trả sau: khi viết nhanh, chữ sai thứ tự sẽ méo, và bàn phím viết tay không nhận ra chữ bạn viết.

Học chữ rời, không học bộ thủ. Đi được tới khoảng 100-200 chữ thì đuối, vì số chữ cần nhớ tăng tuyến tính còn trí nhớ thì không.

Viết một lần rồi thôi. Chữ Hán rơi rụng rất nhanh nếu không gặp lại. Vài chữ mỗi ngày có ôn tập giãn cách thắng xa một buổi viết 50 chữ rồi nghỉ một tuần.