Quy tắc bút thuận trên trước dưới sau chuẩn (kèm ví dụ)
Quy tắc bút thuận trên trước dưới sau: viết chữ Hán từ tầng trên xuống dưới. Kèm chữ ví dụ theo tầng, cách kết hợp quy tắc khác và các trường hợp dễ nhầm.
Quy tắc trên trước dưới sau là gì?
Trong các quy tắc viết chữ Hán, quy tắc bút thuận trên trước dưới sau là một trong những nguyên tắc gốc và dễ nhớ nhất: chữ hay thành phần nào xếp tầng theo chiều dọc thì viết tầng trên trước, xuôi dần xuống dưới. Nghe đơn giản, nhưng đây là cái khung giúp bạn viết hàng nghìn chữ nhiều tầng cho cân đối. Bài này đi sâu vào riêng quy tắc ấy, kèm chữ ví dụ theo tầng và mấy trường hợp dễ khiến bạn tưởng là ngoại lệ.
Nếu bạn muốn xem toàn cảnh cả tám quy tắc bút thuận, đọc bài tổng quan thứ tự nét bút thuận trước rồi quay lại đây để đào sâu.
Quy tắc trên trước dưới sau là gì?
Với một chữ (hoặc một thành phần) có các nét, các bộ phận xếp chồng theo chiều dọc, bạn viết phần trên cùng trước, rồi lần lượt xuống các phần dưới. Trong tiếng Trung, nguyên tắc này gọi là 从上到下 (cóng shàng dào xià), nghĩa đen là "từ trên xuống dưới".
Ví dụ rõ nhất là chữ 三 (sān, "ba") gồm 3 nét ngang: viết nét trên cùng, rồi nét giữa, rồi nét dưới cùng - không bao giờ viết ngược từ dưới lên. Chữ 二 (èr, "hai") chỉ 2 nét cũng đi đúng chiều ấy.
As a general rule, strokes are written from top to bottom and left to right. — Stroke order trên Wikipedia. Tạm dịch: theo quy tắc chung, các nét được viết từ trên xuống dưới và từ trái sang phải.
Vì sao viết từ trên xuống dưới?
Viết từ trên xuống thuận với cách tay người di chuyển và giúp chữ cân đối. Khi đặt phần trên trước, bạn đã "neo" được đỉnh chữ và biết chừa bao nhiêu chỗ cho phần dưới; viết ngược lại, chữ dễ bị dồn cục hoặc chân nặng đầu nhẹ.
Nguyên tắc này cũng khớp lối viết dọc truyền thống của chữ Hán ngày xưa - đọc và viết đều xuôi từ trên xuống. Nó đi đôi với quy tắc "trái trước phải sau"; hai quy tắc phương hướng này bao trùm phần lớn trình tự viết chữ Hán.
Chữ ví dụ theo tầng
Dưới đây là các chữ điển hình cho quy tắc trên trước dưới sau, xếp từ đơn giản đến nhiều tầng. Số nét lấy theo dữ liệu nét chuẩn.
| Chữ | Pinyin | Hán-Việt | Nghĩa | Số nét | Trình tự tầng |
|---|---|---|---|---|---|
| 二 | èr | NHỊ | hai | 2 | ngang trên → ngang dưới |
| 三 | sān | TAM | ba | 3 | trên → giữa → dưới |
| 言 | yán | NGÔN | lời nói | 7 | nét đầu trên đỉnh → thân dưới |
| 京 | jīng | KINH | kinh đô | 8 | đầu 亠 → giữa → chân dưới |
| 高 | gāo | CAO | cao | 10 | đỉnh → thân giữa → đế dưới |
| 字 | zì | TỰ | chữ | 6 | mái 宀 trên → 子 dưới |
| 忘 | wàng | VONG | quên | 7 | 亡 trên → 心 dưới |
Tầng đơn giản: 二, 三
Hai chữ này chỉ gồm các nét ngang chồng lên nhau. Viết lần lượt từ nét ngang trên cùng xuống dưới. Đây là bài tập vỡ lòng để tay quen chiều đi từ trên xuống.
Nhiều tầng: 言, 京, 高
Ba chữ này chia thành nhiều tầng rõ rệt. Chữ 高 (gāo, "cao") chẳng hạn có đỉnh, thân giữa và đế dưới - viết trọn tầng trên rồi mới xuống tầng kế, không nhảy cóc. Chính vì viết theo tầng mà những chữ trông rắc rối này lại có trật tự dễ theo.
Đầu trên + đế dưới: 字, 忘
Nhiều chữ có một thành phần "đội" trên đầu và một bộ phận làm đế bên dưới. Chữ 字 (zì, "chữ") viết mái 宀 (bộ miên) trước rồi mới viết 子 (tử) bên dưới; chữ 忘 (wàng, "quên") viết 亡 ở trên trước rồi mới viết bộ tâm 心 làm đế. Thành phần trên luôn đi trước.
Kết hợp với các quy tắc khác
Ít khi một chữ chỉ dùng đúng một quy tắc. Trên trước dưới sau thường phối hợp với các quy tắc khác trong cùng một chữ: trong từng tầng, bạn vẫn áp dụng "ngang trước sổ sau", "trái trước phải sau" như bình thường, còn "trên trước dưới sau" quyết định thứ tự giữa các tầng. Muốn nắm bộ nét gốc tạo nên các tầng ấy, xem lại các nét cơ bản trong tiếng Trung.
Khi nào trông như ngoại lệ?
Có vài trường hợp nét nằm ở dưới nhưng lại được viết sau cùng, khiến người mới tưởng quy tắc bị phá:
- Bộ sước 辶 (bộ đi). Ở những chữ như 这 (zhè, "này") 7 nét hay 道 (dào, "đường") 12 nét, bộ 辶 nằm ở đáy-trái nhưng viết sau cùng - phần thân bên trên viết trước, 辶 quét đáy đỡ cả chữ sau. Đây là quy tắc riêng "nét bao đáy viết sau", không mâu thuẫn với trên trước dưới sau, vì 辶 không phải một "tầng dưới" theo kiểu chồng dọc mà là nét ôm lấy chữ.
- Nét bao khung kín. Với chữ có khung bao bốn phía như 国 (guó, "nước") 8 nét, nét đáy của khung được hạ sau cùng để "đóng cửa" - cũng là quy tắc bao khung, không phải xếp tầng.
Nắm được ranh giới này, bạn sẽ không bối rối khi gặp chữ có 辶 hay khung bao.
Luyện nhớ quy tắc vào tay
Quy tắc chỉ thành phản xạ khi tay lặp đủ nhiều, chứ không phải khi bạn đọc thuộc nó. Lấy chữ 高 (gāo) làm thước đo: mục từ 高 trên Wiktionary ghi đúng 10 nét và xếp nó thành bộ thủ Khang Hy số 189 - 10 nét ấy chia làm ba tầng, và bốn thói quen dưới đây giúp tay bạn đi đúng tầng mà không phải nghĩ:
- Viết theo tầng, đọc thành lời. Vừa viết 高 vừa lẩm nhẩm "đỉnh, thân, đế" - gắn động tác với lời nói giúp nhớ kép.
- Xem nét động rồi viết lại. Nhìn chữ chạy từng nét theo đúng tầng, rồi tự viết lại ngay theo trí nhớ.
- Bắt đầu từ chữ ít tầng. Luyện 二, 三 cho quen chiều trước, rồi mới lên 言, 高 nhiều tầng.
- Ôn lại giãn cách. Quy tắc và chữ ví dụ nên được nhắc lại sau một ngày, ba ngày, một tuần theo nguyên lý lặp lại ngắt quãng (SRS) để neo vào trí nhớ dài hạn.
Trên trước dưới sau là một lối đá đã lát sẵn - cứ men theo tầng mà đi thì chữ nào nhiều tầng đến đâu cũng có trật tự. Với Kai Hanzi (开), bạn được nhìn từng nét chạy đúng tầng rồi tự luyện viết trên màn hình, cho tới khi thứ tự trên-dưới trở thành phản xạ tự nhiên của tay.
