Cách viết chữ 第 (dì)

Chữ 第 - chữ để đánh số thứ tự trong tiếng Trung

第 gần như không bao giờ đứng một mình: nó là tiền tố tạo số thứ tự, ghép trước số đếm là thành "thứ mấy". 第一 (dìyī, thứ nhất), 第二 (dì'èr, thứ hai), 第三课 (dì sān kè, bài thứ ba), 第一次 (dì yī cì, lần đầu tiên).

Đây là điểm khác tiếng Việt đáng nhớ: tiếng Trung phân biệt rạch ròi số đếm và số thứ tự bằng đúng một chữ này. 两个 (liǎng ge) là hai cái, còn 第二个 (dì'èr ge) là cái thứ hai. Thiếu 第 là câu đổi nghĩa.

Tên gọi từng nét trong chữ 第

Chữ 第 có 11 nét, khớp bộ dữ liệu nét chuẩn hanzi-writer-data mà app Kai Hanzi dùng để render. Sáu nét đầu là bộ ⺮ (trúc) trên đầu, năm nét sau là phần thân.

Phân tích chi tiết từng nét

Chữ trên-dưới: hoàn thành bộ ⺮ trên đầu trước, rồi mới xuống phần thân.

1-3. Nhành lá tre bên trái: phẩy, ngang, chấm - ba nét nhỏ gọn. 4-6. Nhành lá tre bên phải: lặp lại đúng bộ ba đó, nhích sang phải và hơi cao hơn một chút. Đến đây bộ ⺮ đã xong. 7. Nét ngang gập (㇕): kéo ngang sang phải rồi gập xuống - một nét liền, mở đầu phần thân. 8. Nét ngang (一): một vạch ngang ngắn nằm giữa. 9. Nét sổ gập gập móc (㇉): nét khó nhất chữ. Đặt bút bên trái, sổ xuống, gập ngang sang phải, gập tiếp xuống rồi hất móc. Ba lần bẻ nhưng vẫn là một nét duy nhất - đây là chỗ người mới hay tách rời và đếm sai số nét. 10. Nét sổ (丨): sổ một nét thẳng dài từ trên xuống, xuyên qua giữa và thò hẳn xuống dưới đáy. Nét này giữ trục cho cả chữ. 11. Nét phẩy (丿): kết thúc bằng một nét phẩy dài đổ xéo xuống trái ở phần dưới bên trái.

Bộ ⺮ có 6 nét mà phải nằm gọn trong khoảng 1/3 chiều cao trên - viết to là chữ mất cân đối ngay. Về cách phân bổ trên-dưới, xem quy tắc bút thuận trên trước dưới sau.

Bộ thủ và cấu tạo chữ 第

Bộ thủ của 第 là ⺮ - dạng đứng trên đầu chữ của 竹 (zhú), âm Hán-Việt TRÚC, nghĩa là cây tre, trúc, bộ thủ Khang Hy số 118. Phần thân bên dưới lấy từ 弟 (dì, em trai), đóng vai gợi âm - chính vì thế 第 và 弟 đọc y hệt nhau.

Vì sao lại là tre? Vì trước khi có giấy, người Trung Hoa cổ viết chữ lên thẻ tre, xâu lại thành sách. Muốn tra tới thẻ nào thì phải đánh số thứ tự các thẻ - nên chữ chỉ "thứ tự" mang bộ trúc là hoàn toàn hợp lý.

Bộ ⺮ cho một chùm chữ rất dễ đoán, hầu hết liên quan tới tre, đồ làm bằng tre, và văn phòng phẩm: 笔 (bǐ, bút), 筷 (kuài, đũa), 篮 (lán, giỏ), 签 (qiān, thẻ ký), 箱 (xiāng, hòm). Xem cách khai thác bộ thủ ở bộ thủ là gì và 20 bộ thông dụng nhất và 214 bộ thủ Khang Hy.

Mẹo nhớ chữ 第

Hình ảnh gắn liền lịch sử: thẻ tre (⺮) đánh số theo thứ bậc anh em (弟) → thứ tự. Trong nhà thì anh em xếp theo thứ bậc, trong sách thì thẻ tre xếp theo số - cùng một ý "cái nào đứng thứ mấy".

Mẹo phụ về âm cực kỳ tiện: 第 và 弟 đọc giống hệt (đều dì), và âm Hán-Việt cũng gần nhau - ĐỆ. Người Việt có sẵn cả hai nghĩa: đệ nhất, đệ nhị, đệ tam (thứ tự) và đệ tử, huynh đệ (em). Học một âm, nhớ hai chữ - lợi thế nói ở âm Hán-Việt: lợi thế của người Việt học chữ Hán.

Đừng nhầm 第 với 弟

Hai chữ này cùng âm, cùng gốc, chỉ khác đúng bộ ⺮ trên đầu - cặp dễ lẫn kinh điển:

Mẹo ngắn: đội mũ tre thì đi đếm số, không mũ thì là thằng em. Câu để tự kiểm: 我弟弟第一次来 (Wǒ dìdi dì yī cì lái - Em trai tôi đến lần đầu tiên) - trong đúng một câu có cả hai chữ, viết lẫn là hỏng nghĩa ngay. Kiểu học theo cặp dễ lẫn như vậy hiệu quả hơn học rời, xem mẹo nhớ chữ Hán bằng hình ảnh.