Bộ tâm 心: nghĩa cảm xúc và 6 chữ thường gặp nhất

Bộ tâm 心 là "trái tim" của chữ Hán theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng: nó vẽ hình một quả tim, và có mặt trong gần như mọi chữ nói về cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ. Nhớ (想), buồn (悲), sợ (怕), bận lòng (忙): cả bốn chữ đều mang bộ tâm. Bài này giải thích nghĩa, cách viết và các chữ chứa bộ tâm, kèm mẹo nhận diện nhanh.

Chưa rõ bộ thủ là gì? Đọc trước bộ thủ là gì. Muốn xem bộ tâm nằm ở đâu trong bức tranh lớn, ghé bảng 50 bộ thủ thường dùng.

Bộ tâm nằm trong nhóm 10 bộ thủ sinh ra nhiều chữ nhất; hai bộ cùng nhóm mà người học hay gặp là bộ mộc 木 và bộ thuỷ 氵. Cả ba ghép chữ theo cùng một logic.

Bộ tâm 心 nghĩa là gì?

Bộ tâm 心 (pinyin: xīn, âm Hán-Việt: tâm) nghĩa là "tim, lòng, tâm trí", gồm 4 nét. Người Trung Hoa xưa tin rằng trái tim là nơi sinh ra suy nghĩ và cảm xúc, nên bộ tâm trở thành "dấu hiệu" của mọi chữ liên quan đến nội tâm con người.

Vì thế, khi thấy một chữ có bộ tâm, bạn gần như đoán được nó dính đến cảm xúc hoặc hoạt động của tâm trí: yêu ghét, vui buồn, lo sợ, nhớ nhung, suy nghĩ.

Trong bảng bộ thủ Khang Hy, 心 mang số hiệu 61 và nằm ở nhóm bộ 4 nét. Đây là một trong 10 bộ sinh ra nhiều chữ nhất: Khang Hy tự điển xếp 1.115 chữ dưới bộ 心, theo thống kê trên trang Kangxi radicals của Wikipedia.

"The Kangxi radicals … are a set of 214 radicals that were collated in the 18th-century Kangxi Dictionary to aid categorization of Chinese characters." — Wikipedia, Kangxi radicals

(Tạm dịch: bộ thủ Khang Hy là hệ 214 bộ được tập hợp trong Khang Hy tự điển hồi thế kỷ 18 để phân loại chữ Hán.) Muốn tra tự hình và nghĩa gốc của bộ 心, xem mục từ 心 trên Wiktionary. Còn cách viết chính chữ 心 đứng một mình (thứ tự 4 nét, nét móc nằm) có ở bài chữ tâm 心.

Bộ tâm có mấy hình, 心 và 忄 khác nhau thế nào?

Bộ tâm có hai hình chính, cùng một nghĩa nhưng khác vị trí: dạng đầy đủ 心 (4 nét) thường nằm ở đáy chữ, còn dạng thu gọn 忄 (3 nét, gọi là "tâm đứng") nằm bên trái chữ.

• 心: tâm ở đáy (心字底), 4 nét. Giữ nguyên hình quả tim, nằm bên dưới phần còn lại: 想 (nghĩ), 念 (nhớ), 忠 (trung), 急 (gấp).
• 忄: tâm đứng (竖心旁), 3 nét. Trái tim bị "dựng đứng" và ép gọn lại để nhường chỗ cho phần bên phải: 忙 (bận), 快 (vui), 情 (tình), 怕 (sợ).

Hai hình này khiến người mới dễ tưởng là hai bộ khác nhau, nhưng cả hai đều là bộ tâm. Mẹo: cứ thấy ba nét dạng "một sổ hai chấm" bên trái chữ, khả năng cao đó là 忄. Viết đúng thứ tự nét bút thuận sẽ giúp bạn phân biệt 忄 với các nét dọc khác.

Các chữ có bộ tâm (chỉ cảm xúc & tâm trạng)

Các chữ có bộ tâm hầu hết là động từ hoặc tính từ về nội tâm. Dưới đây là những chữ hay gặp nhất, chia theo vị trí của bộ tâm (số nét theo dữ liệu bút thuận chuẩn).

Bộ tâm ở đáy chữ (心)

Bộ tâm đứng bên trái (忄)

Mẹo nhớ chữ có bộ tâm

Mẹo nhớ gọn nhất: thấy 心 hoặc 忄 trong chữ, hãy nghĩ ngay tới "trái tim đang cảm thấy gì đó". Gần như chắc chắn chữ đó nói về một cảm xúc hoặc trạng thái tâm trí, và bạn chỉ cần ghép nghĩa của phần còn lại vào là ra.

• 想 (xiǎng, nghĩ) = 相 (nhìn, xem xét) đặt trên 心 (tim) → "để tâm nhìn ngắm điều gì" = suy nghĩ, mong nhớ.
• 忙 (máng, bận) = 忄 (tâm) + 亡 (mất) → "trong lòng như đánh mất cái gì đó" = bận rộn, rối bời. Cách ghép chuyện này giúp nhớ cả hình lẫn nghĩa.
• 怕 (pà, sợ) = 忄 (tâm) + 白 (trắng) → "trong lòng trắng bệch" = sợ hãi, tái mặt.

Một lưu ý về giản thể ↔ phồn thể rất đáng biết: chữ "yêu" phồn thể là 愛 (ái), có bộ 心 nằm ngay giữa, nghĩa là "yêu bằng cả trái tim". Nhưng khi giản hoá thành 爱, người ta đã lược mất bộ tâm (thay bằng 友 - bạn). Nhiều người tiếc rằng chữ "yêu" giản thể đã "mất tim". Vì vậy nếu bạn học giản thể, đừng dùng 爱 làm ví dụ chữ chứa bộ tâm — nó không còn 心 nữa.

Muốn thêm công thức ghép chuyện cho từng chữ, xem mẹo nhớ chữ Hán bằng hình ảnh.

Bộ tâm cho thấy chữ Hán ghi được cả cảm xúc: nhớ, quên, giận, sợ đều có một trái tim nằm trong nét chữ. Muốn nhớ bền, tách bộ tâm ra, hỏi "trái tim đang làm gì", rồi viết tay cho tay tự nhớ. Trong Kai Hanzi (开), bạn xem nét của 心 và 忄 chạy theo thứ tự, viết lại trên màn hình, app chấm đúng sai ngay lúc bạn viết.