Phát âm tiếng Trung: hướng dẫn A–Z cho người mới

Học phát âm tiếng Trung là việc đầu tiên nên làm cho tử tế, trước cả khi thuộc mặt chữ. Lý do đơn giản: nói sai âm thì người nghe hiểu sang nghĩa khác, mà sửa một thói quen đọc sai đã ăn sâu còn khổ hơn học lại từ đầu. Tin vui là người Việt có lợi thế lớn - pinyin (拼音), hệ ghi âm bằng chữ Latin của tiếng Trung, dùng đúng bảng chữ a, b, c ta vốn quen mặt (hệ này được phê chuẩn năm 1958, xem thêm bính âm Hán ngữ trên Wikipedia).

Nhưng có một điều phải nói thẳng: pinyin nhìn giống chữ Việt, đọc thì khác hẳn. Bài này đi từ gốc - cấu trúc một âm, bảng thanh mẫu và vận mẫu, thanh điệu, những lỗi người Việt hay mắc, và cách luyện mỗi ngày - để bạn phát âm chuẩn ngay từ vạch xuất phát.

Phát âm tiếng Trung khác tiếng Việt ở đâu?

Khác ở ba chỗ lớn: tiếng Trung có nhóm âm uốn lưỡi (zh, ch, sh, r) mà tiếng Việt không có; phân biệt âm bật hơi và không bật hơi thay vì hữu thanh/vô thanh; và thanh điệu là đường trượt của giọng, không phải dấu tĩnh dán lên chữ như tiếng Việt.

Điểm thứ hai đáng nhấn, vì nó lạ với tai người Việt:

"Between pairs of plosives or affricates having the same place of articulation and manner of articulation, the primary distinction is not voiced vs. voiceless (as in French or Russian), but unaspirated vs. aspirated." - Standard Chinese phonology, Wikipedia

Tạm dịch: giữa hai phụ âm cùng vị trí và cùng phương thức cấu âm, khác biệt chính không phải hữu thanh hay vô thanh (như tiếng Pháp, tiếng Nga), mà là không bật hơi hay bật hơi. Đó chính là lý do b/p, d/t, g/k trong pinyin không tương ứng với "bờ/pờ" của tiếng Việt.

Chính vì trông quen mà đọc lạ, nhiều người tự học bị "lối mòn tiếng Việt" kéo đi: thấy chữ "q" đọc như "qu", thấy "c" đọc như "cờ". Muốn phát âm tiếng Trung cho đúng, việc đầu tiên là chấp nhận rằng mỗi con chữ pinyin có một cách đọc riêng, phải học lại như học một bảng ký hiệu mới. Nếu muốn hiểu sâu bản chất hệ ký hiệu này, hãy đọc bài chị em về phiên âm tiếng Trung là gì.

Ba thứ phải phát âm cho đúng

Muốn nói một chữ chuẩn, bạn phải xử lý đúng cả ba thứ: phụ âm đầu (thanh mẫu), phần vần (vận mẫu) và thanh điệu. Bỏ sót hoặc làm sai bất kỳ mảnh nào là ra âm khác.

Lấy chữ hǎo (好 - tốt, 6 nét): phụ âm đầu h, vần ao, giọng thanh 3 - ba mảnh phải khớp thì mới thành "hǎo". Ba mục lớn dưới đây tập lần lượt từng mảnh đó. (Nếu muốn hiểu cách ba phần này được ghi ra ký hiệu thì xem bài phiên âm tiếng Trung; ở đây ta lo phần đọc thành tiếng.)

Thanh mẫu: 21 phụ âm đầu và nhóm khó

Tiếng phổ thông có 21 thanh mẫu (phụ âm đầu). Phần lớn gần với tiếng Việt, chỉ vài nhóm cần tập kỹ vì ta không có sẵn:

• Cặp bật hơi / không bật hơi. Đây là điểm người Việt hay bỏ sót. b, d, g, j, z, zh đọc không bật hơi (hơi không phì ra); p, t, k, q, c, ch thì bật hơi mạnh (đưa tờ giấy trước miệng phải thấy rung). Ví dụ b (不) và p (怕) khác nhau ở luồng hơi, không phải ở "bờ/pờ".
• Nhóm uốn lưỡi: zh, ch, sh, r. Đầu lưỡi cong ngược lên gần vòm miệng. zh gần "tr" nặng, ch là "tr" bật hơi, sh giống "s" nhưng lưỡi cong, r là âm rung nhẹ (như 人 rén, 2 nét).
• Nhóm mặt lưỡi: j, q, x. Miệng dẹt, mặt lưỡi áp gần ngạc cứng. j gần "ch" nhẹ, q là "ch" bật hơi mạnh, x mảnh và sắc hơn "x" tiếng Việt.

Muốn xem trọn bộ bảng âm, tham khảo bảng chữ cái pinyin đầy đủ: 21 thanh mẫu và 24 vận mẫu.

Vận mẫu: những vần dễ đọc sai

Vận mẫu là phần vần đứng sau phụ âm đầu, khoảng 24 vần cơ bản. Đa số dễ, nhưng có mấy vần "bẫy" người Việt:

• ü - nguyên âm tròn môi: chu môi như đọc "u" nhưng lưỡi lại định đọc "i". Tiếng Việt không có, cần luyện riêng.
• -n và -ng - hai đuôi mũi khác nhau rõ: -n đầu lưỡi chạm lợi (như 三 sān, 3 nét), -ng gốc lưỡi nâng lên (như 上 shàng, 3 nét). Đọc lẫn là sai nghĩa.
• e - đứng một mình đọc gần "ơ" chứ không phải "e"; ví dụ 饿 è (đói).

Lưu ý khi đọc: sau j, q, x, y, chữ viết là u nhưng miệng vẫn phải đọc ü (去 qù, 5 nét, đọc "q-ü"). Vì sao lại viết vậy là chuyện chính tả phiên âm, xem bài phiên âm tiếng Trung.

Thanh điệu: linh hồn của phát âm

Thanh điệu là chỗ khác biệt lớn nhất và cũng quyết định nghĩa. Tiếng phổ thông có 4 thanh chính + 1 thanh nhẹ. Cùng âm "ma" mà đổi thanh là đổi cả nghĩa: mā 妈 (mẹ) - má 麻 (cây gai) - mǎ 马 (ngựa) - mà 骂 (mắng) - ma 吗 (trợ từ hỏi).

Đừng đánh đồng với dấu tiếng Việt. Dấu sắc của ta là một điểm cao đứng yên, còn thanh 2 tiếng Trung là một đường trượt đi lên. Thanh 3 không phải dấu hỏi - nó xuống đáy rồi mới hất lên. Hãy nghe thanh điệu như chuyển động của giọng.

Đây là phần đáng đầu tư nhất khi luyện phát âm tiếng Trung. Muốn nắm chắc từng đường giọng và luật biến điệu, đọc pinyin thanh điệu cơ bản và bài chuyên sâu bốn thanh điệu tiếng Trung.

5 lỗi phát âm người Việt hay mắc

Năm lỗi dưới đây lặp lại ở gần như mọi người Việt mới học, và cả năm đều sửa được nếu biết trước. Chúng dồn vào ba chỗ: luồng hơi, vị trí lưỡi và đường giọng. Đọc qua danh sách, rồi tự soi lại chính mình lúc ghi âm.

1. Không bật hơi. Đọc p, t, k, q, c như b, d, g nhẹ - mất luôn sự phân biệt. Tập đẩy hơi thật rõ lúc đầu.
2. Bỏ qua uốn lưỡi. Đọc zh, ch, sh thành "gi, ch, s" phẳng. Phải cong đầu lưỡi lên.
3. Nhầm thanh 2 và thanh 3. Thanh 2 đi thẳng lên; thanh 3 võng xuống rồi lên. Nhiều người trộn hai đường này.
4. Lẫn -n với -ng. 饭 fàn và 放 fàng nghe khác hẳn với người bản ngữ.
5. Đọc ü thành u. 女 nǚ (nữ, 3 nét) mà đọc thành "nu" là sai. Chu môi lại rồi phát âm "i".

Cách luyện phát âm tiếng Trung mỗi ngày

Phát âm là kỹ năng cơ thể, phải lặp mới thành. Một quy trình 15 phút mỗi ngày:

• Nghe rồi nhại theo cặp. Tập mā–má, mā–mǎ, mā–mà liền nhau để tai quen tương phản. Nghe nhiều rồi mới nhại.
• Phóng đại lúc đầu. Kéo thanh 1 thật cao, hất thanh 2 thật rõ, vòng thanh 3 thật sâu; quen rồi tự thu lại.
• Dùng tay vẽ giọng. Đưa bàn tay theo độ cao: ngang, lên, võng, đổ xuống. Cơ thể giúp não nhớ.
• Ghi âm chính mình rồi so với mẫu chuẩn - tấm gương trung thực nhất cho đôi tai.
• Gắn âm với chữ. Mỗi lần học một chữ mới, đọc to pinyin kèm thanh điệu vừa lúc luyện viết. Âm và hình vào cùng lúc thì nhớ chắc gấp đôi.

Phát âm chuẩn là cánh cửa đầu tiên trên con đường Hán tự - đi vững bước này thì mọi bài về sau đều nhẹ hơn. Ở phần Nền tảng của Kai Hanzi (开), bạn được tập từng âm pinyin, từng thanh điệu và từng nét cơ bản trước khi bước vào HSK1, với cầu nối Hán–Việt quen thuộc và không khí ấm áp của một cổ trấn Hàng Châu. Hãy đọc to theo mẫu, ghi âm, rồi cùng Kai Hanzi luyện viết để âm thanh và nét chữ in sâu vào trí nhớ - mỗi ngày một chút, vững vàng từ gốc.