Bảng chữ cái tiếng Trung chuẩn: 21 thanh, 24 vận mẫu

Khi mới học tiếng Trung, ai cũng đi tìm một bảng chữ cái tiếng trung để học thuộc như học a, b, c. Nhưng có một sự thật ít ai nói thẳng: tiếng Trung không có bảng chữ cái kiểu chữ Latin. Chữ Hán là chữ tượng hình, mỗi chữ một khối, không ghép từ các con chữ. Cái mà người học quen gọi là bảng chữ cái tiếng trung thực chất là hệ pinyin (phiên âm La-tinh) - công cụ ghi âm giúp ta đọc được chữ Hán.

Hiểu đúng điều này ngay từ đầu sẽ giúp bạn học nhanh và không đi lạc. Bài viết sắp xếp trọn bộ pinyin chuẩn nhà trường: 21 thanh mẫu, 24 vận mẫu và 4 thanh điệu, kèm cách đọc cho người Việt và những âm dễ nhầm nhất.

"Bảng chữ cái tiếng Trung" thực chất là gì?

Cái gọi là bảng chữ cái tiếng trung chính là hệ pinyin (拼音, xem bính âm Hán ngữ trên Wikipedia) - không phải một alphabet để ghép thành chữ.

Chữ Hán là chữ tượng hình: mỗi chữ là một hình vẽ cô đọng, không lắp ráp từ các con chữ như tiếng Việt. Vì thế không tồn tại "26 chữ cái" trong tiếng Trung. Thứ ta học để đọc chữ Hán là pinyin - hệ phiên âm dùng chữ Latin do Trung Quốc chuẩn hoá.

Một âm tiết pinyin gồm ba phần:

• Thanh mẫu (声母) - phụ âm đầu, ví dụ b, p, m, zh, q, x.
• Vận mẫu (韵母) - phần vần, ví dụ a, ai, ang, ong.
• Thanh điệu (声调) - độ cao thấp, lên xuống của giọng, đánh dấu trên nguyên âm.

Với người Việt, pinyin thân thiện vì ta vốn quen mặt chữ a, b, c. Nhưng phải nhớ: pinyin trông giống chữ Việt mà đọc không giống. Cùng con chữ, miệng đặt khác đi. Nắm chắc pinyin ngay từ vạch xuất phát giúp bạn nói chuẩn và sau này luyện viết chữ cũng nhớ lâu hơn, vì âm và hình gắn vào nhau.

21 thanh mẫu (phụ âm đầu)

Thanh mẫu là phụ âm đứng đầu âm tiết. Tiếng phổ thông có đúng 21 thanh mẫu, chia thành các nhóm theo vị trí phát âm. Đây là nửa đầu của bộ pinyin.

Hai nhóm khiến người Việt vấp nhất:

• zh, ch, sh, r - nhóm uốn lưỡi (quặt thiệt). Đầu lưỡi cong ngược lên gần vòm miệng. zh gần "tr" nặng, ch là "tr" bật hơi, sh giống "s" nhưng lưỡi cong, còn r là âm rung nhẹ đặc trưng (như trong 人 rén - người).
• j, q, x - nhóm mặt lưỡi, miệng dẹt, lưỡi áp gần ngạc. j gần "ch" nhẹ, q là "ch" bật hơi mạnh, x giống "x" nhưng mảnh và sắc hơn.

Lưu ý: y và w thường được xếp là bán nguyên âm, không tính là thanh mẫu chính thức - nên tổng vẫn là 21, không phải 23.

24 vận mẫu (vần)

Vận mẫu là phần vần đứng sau thanh mẫu. Bộ chuẩn nhà trường gồm 24 vận mẫu, chia ba nhóm: vận mẫu đơn (6), vận mẫu kép (9) và vận mẫu mũi (9). Đây là nửa sau của bộ pinyin theo cách người học quen gọi.

Tổng cộng 6 + 9 + 9 = 24 vận mẫu.

Một điểm cần nói thẳng: một số tài liệu tách nhỏ hơn (thêm các vần như ia, ua, iao, uan…) nên đếm ra 35–39 vận mẫu. Ở đây ta dùng bộ 24 chuẩn nhà trường cho dễ nhớ và có cấu trúc mạch lạc, không phải con số duy nhất đúng. Nắm chắc 24 vần lõi này rồi, các vần ghép mở rộng chỉ là biến thể dễ suy ra.

Riêng vận mẫu ü cần chú ý cách viết: sau j, q, x, y, chữ ü luôn viết thành u (bỏ hai chấm) nhưng vẫn đọc là ü - vì j/q/x/y không bao giờ ghép với u thật nên không sợ nhầm. Ví dụ 去 viết qù, 女 viết nǚ (giữ hai chấm, vì n ghép được cả u lẫn ü).

4 thanh điệu và quy tắc đặt dấu thanh

Tiếng phổ thông có 4 thanh điệu chính, cộng một thanh nhẹ. Đổi thanh là đổi nghĩa. Lấy âm "ma" làm ví dụ kinh điển:

• Thanh 1 - mā (ā, dấu ngang ¯): giọng cao và phẳng, ngân đều một nốt. (妈 = mẹ)
• Thanh 2 - má (á, dấu sắc ´): giọng đi lên, như khi hỏi lại "hả?". (麻 = cây gai)
• Thanh 3 - mǎ (ǎ, dấu ˇ): giọng xuống rồi vòng lên, hạ xuống đáy rồi hất lên. (马 = ngựa)
• Thanh 4 - mà (à, dấu huyền à): giọng đổ xuống dứt khoát, gọn như ra lệnh. (骂 = mắng)
• Thanh nhẹ - ma (không dấu): đọc nhẹ và ngắn, bám theo âm đứng trước.

Dấu thanh đặt trên nguyên âm nào? Theo thứ tự ưu tiên a > o > e > i > u > ü:

• Có a → dấu trên a: hǎo, xiào.
• Không có a, có o hoặc e → dấu trên đó: duō, xiě.
• Khi i và u đi liền nhau, dấu rơi vào chữ đứng sau: liù (dấu trên u), guì (dấu trên i).

Một mẹo nhỏ: dấu thanh đặt trên i thì bỏ chấm của i, viết thành "ī í ǐ ì".

Các âm người Việt hay đọc sai

Người Việt có lợi thế quen mặt chữ Latin, nhưng chính vì thế lại dễ đọc pinyin theo thói quen tiếng Việt. Đây là những chỗ vấp phổ biến nhất, cần tập riêng:

• Nhầm thanh với dấu tiếng Việt. Dấu sắc của ta là một điểm cao đứng yên, còn thanh 2 là một đường trượt đi lên. Thanh 3 không phải dấu hỏi - nó là đường gấp khúc xuống-rồi-lên. Hãy nghe thanh điệu như một chuyển động của giọng.
• zh/ch/sh đọc thành tr/ch phẳng. Quên mất động tác cong lưỡi ngược lên - đây là dấu ấn của quan thoại.
• j/q/x đọc y hệt zh/ch/sh. Hai nhóm này khác nhau: j/q/x miệng dẹt lưỡi ở phía trước, zh/ch/sh lưỡi cong về sau.
• ü đọc thành u. ü là âm tròn môi: chu môi như đọc "u" nhưng miệng lại định đọc "i". Tiếng Việt không có âm này.

Muốn đi sâu vào phần khó nhất này, hãy đọc kỹ bài pinyin thanh điệu cơ bản - tập từng cặp thanh, từng âm khó cho tai quen dần. Khi âm đã vững, bạn có thể tận dụng cầu âm Hán-Việt như một lợi thế để nhớ nghĩa chữ nhanh hơn, tìm hiểu bộ thủ là gì để "mổ" chữ Hán thành khối dễ nhớ, rồi bước vào lộ trình HSK 1–9 một cách tự tin.

Từ bảng pinyin đến chữ Hán thật

Thuộc bảng chữ cái tiếng trung (tức hệ pinyin) mới là bước một: bạn đọc được âm. Bước hai - cũng là phần khiến người học nản nhất - là nhớ và viết được chữ Hán. Âm và hình phải gắn vào nhau thì mới thấm.

Đó là lý do phần Nền tảng của Kai Hanzi (开) dạy từng âm pinyin, từng thanh điệu và từng nét cơ bản trước khi bước vào HSK1, với cầu nối Hán–Việt quen thuộc và không khí ấm áp của một cổ trấn Hàng Châu. Học đọc pinyin đến đâu, luyện viết chữ đến đó - đọc to theo mẫu, vừa viết vừa đọc, mỗi ngày một chút. Cùng Kai Hanzi mở cánh cửa chữ Hán, từng nét một.